Hazard

Pierwszym zaburzeniem zachowania, które zostało uznane za zwiastun uzależnień behawioralnych, było granie w gry hazardowe w sposób problemowy (zwane patologicznym hazardem wg klasyfikacji DSM-IV). W klasyfikacji DSM-5 zmieniono nazwę tego zaburzenia na zaburzenia grania w gry hazardowe (ang. gambling disorder). Zaburzenie to było początkowo zaklasyfikowane do kategorii zaburzeń kontroli impulsów a następnie w klasyfikacji DSM-5 – powstała nowa kategoria: zaburzenia/nałogi/uzależnienia behawioralne.

Trzy jasne kości na czarno-białej planszy.
Ruletka z czerwonymi i czarnymi polami, widziana z góry.
Otwarte walizki z żetonami na zielonym stole do ruletki.

Spektrum zaburzeń związanych z internetem

wyróżnia się w tej kategorii:

  • zaburzenia związane z graniem w gry komputerowe/online,
  • zaburzenie związane z korzystaniem z samego internetu, ale bez specyficznego celu,
  • zaburzenie związane z korzystaniem z sieci społecznościowych (np. Facebooka),
  • zaburzenie związane z korzystaniem z telefonów komórkowych typu smartfon.

Kryteria uzależnień behawioralnych (wg Griffithsa)

  • zaabsorbowanie poznawcze i behawioralne danym zachowaniem;
  • modyfikacja nastroju (angażowanie się w dane zachowanie na skutek nieradzenia sobie z negatywnymi emocjami, stresem lub z powodu dobrego nastroju);
  • wzrastająca tolerancja na działanie danego zachowania;
  • obecność symptomów odstawiennych (głównie psychologicznych);
  • konflikt w każdym wymiarze funkcjonowania (rodzina, praca, hobby);
  • nawrót.

Najczęstsze rodzaje uzależnień behawioralnych

  • Hazard (w tym hazard internetowy i automaty),
  • Cyberuzależnienia (uzależnienie od internetu, gier komputerowych, mediów społecznościowych czy cyberseksu),
  • Zakupoholizm (kompulsywne kupowanie),
  • Pracoholizm (przymus ciągłej pracy)
  • Bigoreksja (obsesja na punkcie muskularnej sylwetki)
  • Tanoreksja (uzależnienie od opalania)
  • Ortoreksja (obsesyjna dbałość o "zdrowe" jedzenie) lub kompulsywne objadanie się

Proces uzależnienia

Na proces uzależnienia składają się czynniki biologiczne (np. predyspozycje genetyczne, ale i neurobiologia), czynniki psychologiczne (emocjonalne, poznawcze i behawioralne elementy), a także czynniki społeczne (np. środowisko rodzinne, rówieśnicze oraz szeroko rozumiana kultura czy społeczeństwo).

Obecność uzależnienia od substancji psychoaktywnych stanowi istotny czynnik ryzyka rozwoju uzależnień behawioralnych

Czynniki psychologiczne wspólne dla uzależnień od substancji psychoaktywnych/narkotyków i od zachowania

  • traktowanie danego zachowania jako nagrody;
  • wzrastająca tolerancja na to zachowanie;
  • fizyczne symptomy odstawienne;
  • zmiany afektywne (euforia/dysforia);
  • wpływ czynników emocjonalnych na zwiększoną chęć wykonywania danego zachowania (na skutek braku umiejętności adaptacyjnego radzenia sobie ze stresem lub negatywnymi emocjami).

Czynniki społeczne i środowiskowe wspólne dla uzależnień od substancji psychoaktywnych/narkotyków i od zachowania

  • podobne społeczne i rozwojowe korelaty związane z grupą rówieśniczą, rodzicami, szkołą;
  • wczesna ekspozycja jako czynnik ryzyka dla rozwoju uzależnienia;
  • podobne czynniki związane z przekonaniami i stylem życia (w tym konformizm, niskie osiągnięcia szkolne, słabe więzi społeczne).

Czynniki chroniące w ramach środowiska szkolnego i lokalnego

bezpieczne sąsiedztwo, dobry klimat szkoły, wsparcie nauczycieli, konstruktywne formy aktywności dostępne w społeczności lokalnej, takie jak: wolontariat, wspólnoty religijne, organizacje młodzieżowe oraz dostęp do miejsc rekreacji, świetlic i klubów młodzieżowych.